«

Dzisiaj o Zamku DUNAJEC

Wzniesiony ok. 1330 r. przez Kokosza BerzewiczyÔÇÖego jako fortalicja (gotycki zamek g├│rny) broni─ůca p├│┼énocnej granicy W─Ögier

Sekretariat Muzeum czynny:
w sezonie tj. od 1 maja do 30 wrze┼Ťnia od poniedzia┼éku do pi─ůtku┬á w godzinach┬á od 9.00 do 19.00,
poza sezonem tj. od 1 pa┼║dziernika do 30 kwietnia od poniedzia┼éku do pi─ůtku w godzinach od 9.00 do 18.00,
34-441 Niedzica ul. Zamkowa 2
tel.18 2629489, 18 2629473,
e-mail: shsniedzica@wp.pl

Historia zamku w Niedzicy 

Zofia Baranowska 

zaczerpnięto z http://www.shs.pl/?projects=pozycja-1

 

Zesp├│┼é Zamkowy w Niedzicy to miejsce szczeg├│lne. Wiedz─ů o tym dobrze zar├│wno liczne rzesze zwiedzaj─ůcych , jak i ci nieliczni, kt├│rym dane by┼éo tu mieszka─ç i bli┼╝ej pozna─ç genius loci tego wyj─ůtkowego zabytku. Zesp├│┼é Zamkowy w Niedzicy tworz─ů: zamek Dunajec, znajduj─ůca si─Ö w pobli┼╝u Le┼Ťnicz├│wka i Spichlerz, oraz Celnica i tzw. Kurniki, budynki usytuowane po drugiej stronie drogi dojazdowej do zamku. G┼é├│wnym i najwa┼╝niejszym obiektem zespo┼éu jest zamek Dunajec.
Pierwsza, historyczna informacja o murowanym zamku pochodzi z testamentu Wilhelma Drugetha, sporz─ůdzonego w 1330 r., a okre┼Ťlaj─ůcego go jako ÔÇ×novum castrum DunaieczÔÇŁ. Nazwa twierdzy wywodzi┼éa si─Ö od rzeki Dunajec, b─Öd─ůcej naturaln─ů granic─ů pomi─Ödzy kr├│lestwem w─Ögierskim i polskim. ├ôw ÔÇ×novum castrumÔÇŁ by┼é wi─Öc fortalicj─ů broni─ůc─ů p├│┼énocnej granicy W─Ögier, podobnie jak zamek w s─ůsiednim Czorsztynie, strzeg┼é po┼éudniowej granicy Polski. Obie fortece, usytuowane idealnie na trudno dost─Öpnych ska┼éach, nad w─ůsk─ů tu i ┼éatw─ů w przeprawie rzek─ů, kontrolowa┼éy ucz─Öszczany szlak handlowy z W─Ögier do Polski, a szerzej z po┼éudniowej do p├│┼énocnej Europy. Okre┼Ťlenie z testamentu ÔÇ×nowy zamekÔÇŁ sugeruje, i┼╝ pierwotnie istnia┼é tu gr├│d drewniano-ziemny. Jego w┼éa┼Ťcicielem by┼é Kokosz Berzewiczy, pierwszy znany ze ┼║r├│de┼é pan na Niedzicy, kt├│r─ů otrzyma┼é po 1308 r. z nadania kr├│la w─Ögierskiego Karola Robert. ÔÇ×Novum castrum lapideumÔÇŁ palatyna Drugetha by┼éby wi─Öc pierwszym murowanym zamkiem wzniesionym na miejscu drewnianego grodu przed 1330 r. Tworzy┼éy go zapewne: pi─Ötrowa wie┼╝a mieszkalna, tzw. ÔÇ×kamieniecÔÇŁ i obszerna cysterna na wod─Ö, otoczone murem obwodowym oraz poni┼╝ej ma┼ée podzamcze w obr─Öbie wa┼é├│w ziemnych.

Po ┼Ťmierci palatyna Drugetha w 1342 r. zamek powr├│ci┼é, na przesz┼éo 100 lat, do rodziny Berzewiczych z ┼éomnickiej linii Schwarc├│w. Dokonali oni pierwszej przebudowy dunajeckiej warowni m.in. poprzez rozbudow─Ö mur├│w obwodowych, wzniesienie nad cystern─ů kaplicy, kt├│rej ┼Ťciany przyozdobiono freskami, oraz modyfikacj─Ö dziedzi┼äca arkadowego z g┼é─Öbok─ů studni─ů (60 m.), wykut─ů w litej skale. Ten wzniesiony w dw├│ch fazach, najstarszy kasztel gotycki identyfikowany jest obecnie z zamkiem g├│rnym. Jego walory obronne musia┼éy by─ç w owych czasach znacz─ůce, ale i budowa kaplicy, przyozdobionej malarstwem ┼Ťciennym, ┼Ťwiadczy o szerszym programie reprezentacyjno-mieszkalnym. Po bezpotomnej ┼Ťmierci w 1470 r. Jana Schwarca, syna Piotra, ostatniego z Berzewiczych, zamek Dunajec przeszed┼é w posiadanie Emeryka Zapolyi, ┼╝upana spiskiego. Z nazwiskiem nowego w┼éa┼Ťciciela wi─ů┼╝e si─Ö kolejna znacz─ůca przebudowa fortalicji, zako┼äczona przed 1487 r. Polega┼éa ona przede wszystkim na poszerzeniu i umocnieniu gotyckiego zameczku Berzewiczych, na kt├│rym nadbudowano ÔÇ×kamieniecÔÇŁ i ukszta┼étowano mury dzisiejszego zamku ┼Ťredniego. Nade wszystko jednak przekszta┼écono podzamcze, poszerzaj─ůc je znacz─ůco i otaczaj─ůc wynios┼éym murem obronnym z baszt─ů bramn─ů od strony po┼éudniowej (ob. baszta kapliczna). W obr─Öbie nowych mur├│w wzniesiono te┼╝ przestronny dom mieszkalny m.in. dla zwi─Ökszonej za┼éogi i czeladzi niezb─Ödnej do obs┼éugi dwukrotnie powi─Ökszonego zamku. Jego historia przez nast─Öpne niespokojne stulecie, zwi─ůzana by┼éa bezpo┼Ťrednio z wojn─ů domow─ů, toczon─ů przez kolejnych pretendent├│w do tronu w─Ögierskiego. Zamek, kilkakrotnie oblegany, zdobywany i ┼éupiony, by┼é nawet przez kr├│tki czas w posiadaniu rycerzy-rozb├│jnik├│w, kt├│rzy st─ůd urz─ůdzali ÔÇ×wypadyÔÇŁ na karawany kupieckie i okolicznych mieszka┼äc├│w. W tym burzliwym okresie, przez oko┼éo 50 lat, kasztel dunajecki by┼é w┼éasno┼Ťci─ů magnat├│w polskich Hieronima i jego syna Olbrachta ┼üaskich. Ten ostatni w 1589 r. sprzeda┼é zamek Jerzemu Horvatowi z Palo─çsy i w┼éa┼Ťnie ten w┼éa┼Ťciciel rozpoczyna nowo┼╝ytn─ů histori─Ö przygranicznej fortalicji. ÔÇ×Georgius Horvath In Palo / cza Dunagecz Et Landeh / Dominus Ac Haeres Hoc / Castrum Virtute Sua Aq / visivit Exornavit Et Ampliavit / Anno Domini MDCIÔÇŁ ÔÇô g┼éosi napis na portalu bramy wjazdowej do dzisiejszego zamku. Oznajmia on wchodz─ůcym, ┼╝e w┼éa┼Ťnie Jerzy Horvath dokona┼é w 1601 r. gruntownej odbudowy i rozbudowy budowli. W jej wyniku gotycka fortalicja zamieniona zosta┼éa w renesansow─ů rezydencj─Ö. Najwa┼╝niejsze prace budowlane zwi─ůzane by┼éy z przekszta┼éceniem dawnego podzamcza, na kt├│rym wzniesiono pi─Ötrowe skrzyd┼éo zachodnie (dzisiejszy zamek dolny) z now─ů bram─ů wjazdow─ů i dekoracyjnym portalem, na zwie┼äczeniu kt├│rego w marmurze wykuto przytoczony powy┼╝ej napis. Budynek zwie┼äczono attyk─ů, elewacje ozdobiono sgraffitem, a okna i drzwi uj─Öto kamiennymi obramieniami. Podobnie dekorowane by┼éo skrzyd┼éo po┼éudniowe, kt├│re przekszta┼écone wraz z dawn─ů wie┼╝─ů bramn─ů ┼é─ůczy┼éo nowe trakty mieszkalne z gruntownie zmodyfikowanymi salami na zamku ┼Ťrednim. Nale┼╝y domniemywa─ç, ┼╝e obszerne komnaty nowego skrzyd┼éa wyposa┼╝one by┼éy bogato w meble, obrazy, kobierce. Z tej┼╝e przebudowy dokonanej na pocz─ůtku XVII w. pochodzi nowy, arkadowy dziedziniec (ob. dziedziniec dolny) oraz ufortyfikowane przedpole od strony zachodniej.

Czas w┼éadania przez rodzin─Ö Giovanellich zamkiem niedzickim to nast─Öpny, ok. stuletni okres jego historii. Przypada on na niespokojne czasy powsta┼ä i walk o niepodleg┼éo┼Ť─ç narodu w─Ögierskiego. Zapewne to oraz brak sta┼éej pieczy nad rezydencj─ů sprawi┼éy, ┼╝e pod koniec XVIII w. cz─Ö┼Ť─ç zamku g├│rnego pozostawa┼éa w ruinie. Wyj─ůtek stanowi┼éa gotycka kaplica, kt├│r─ů na prze┼éomie XVII i XVIII w. z inicjatywy J├│zefa Giovanelli przebudowano, aran┼╝uj─ůc jej wn─Ötrze w stylu barokowym.
Gdy po 1817 r. zamek powr├│ci┼é do rodziny Horvath├│w ÔÇô Palocsay├│w by┼é w tak z┼éym stanie, i┼╝ wymaga┼é gruntownej odbudowy i modernizacji. Dokonano jej wielkim nak┼éadem koszt├│w, obni┼╝aj─ůc skrzyd┼éo zachodnie i przywracaj─ůc reprezentacyjny charakter jego wn─Ötrzom. W trakcie p├│┼énocnym wzniesiono sal─Ö balow─ů (ob. jadalnia), a z zamku g├│rnego, pozostawionego w ruinie, przeniesiono kaplic─Ö do nadbudowanej, dawniej baszty bramnej. Barokowy o┼étarz, przeniesiony tu z kaplicy g├│rnej, zachowa┼é si─Ö do dzi┼Ť i pomimo powa┼╝nych brak├│w, po gruntownej konserwacji w 1997 r., zosta┼é przekazany do nowej kaplicy wybudowanej opodal zamku we wsi Niedzica-Zamek.
Pierwsza po┼éowa XIX w. To okres ┼Ťwietno┼Ťci zamku niedzickiego ÔÇô s┼éyn─ůcego z licznych, wystawnych zabaw urz─ůdzonych tu cz─Östo przez znanego z go┼Ťcinno┼Ťci i fantazji barona Andrzeja Horvatha. Ten pomy┼Ťlny okres przerwa┼é w po┼éowie XIX w., kt├│ry strawi┼é w du┼╝ym stopniu skrzyd┼éa mieszkalne zamku dolnego. Jego odbudow─Ö podj─Öli ju┼╝ nowi w┼éa┼Ťciciele ÔÇô Salamonowie. Pierwszy z nich Aleksy Alapi, o┼╝eniony w 1834 r. z Korneli─ů, c├│rk─ů Ferdynanda Horvatha, brata Andrzeja, obejmuj─ůc nowe w┼éo┼Ťci, musia┼é rozpoczyna─ç od odbudowy rezydencji. Jej zako┼äczenie upami─Ötnia napis na bramie wjazdowej ÔÇ×Renov. 1861 CBPÔÇŁ. Prace renowacyjne prowadzono w├│wczas na zamku dolnym i ┼Ťrednim, zamek g├│rny nadal popada┼é w ruin─Ö. Wszystkie komnaty w skrzydle zachodnim i na zamku ┼Ťrednim przykryto, zachowanymi do dzi┼Ť, stropami belkowymi, a polichromi─Ö w sali balowej gruntownie przemalowano. Z tego te┼╝ okresu pochodzi┼é zapewne drewniany ganek ┼é─ůcz─ůcy w─ůskim traktem pomieszczenia zamku dolnego. Do┼Ť─ç dok┼éadny opis obiektu z drugiej po┼éowy XIX w. mo┼╝na odczyta─ç na podstawie inwentarza sporz─ůdzonego w 1923 r. po ┼Ťmierci wnuka Aleksego ÔÇô Gezy Alapi Salamona. Wdowa po nim Ilona hrabina Bethlen w latach 20. minionego wieku przeprowadzi┼éa niezb─Ödne prace renowacyjne rezydencji i terenu wok├│┼é zamku oraz za┼éo┼╝y┼éa w pobli┼╝u cmentarz rodziny Salamon├│w. Ta ostatnia w┼éa┼Ťcicielka w─Ögierskiego castrum Dunaiecz zamyka histori─Ö magnackich rod├│w, w posiadaniu kt├│rych zamek pozostawa┼é przez prawie 700 lat. Wyjecha┼éa z Niedzicy jesieni─ů 1943 r. i nigdy tu nie powr├│ci┼éa. Zmar┼éa w Budapeszcie w 1964 r.
W 1945 r., po wkroczeniu Armii Czerwonej, rezydencja zosta┼éa gruntownie zdewastowana i rozgrabiona. Przez pierwsze miesi─ůce powojenne bogate wyposa┼╝enie wn─Ötrz pad┼éo ┼éupem zdobywc├│w i miejscowej ludno┼Ťci. Ocala┼éo jedynie kilka mebli: skrzynia rze┼║biona z XVII w., sekretera ÔÇô sepet z XVII w. (ob. na Wawelu ), kredens bia┼éy z XVIII w., krzes┼éa neogotyckie z haftowanymi zapleckami z XIX w. i kanapa barokowa pokryta tkanin─ů z ko┼äskiego w┼éosia. Po upa┼ästwowieniu zamek przej─Ö┼éo Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych, a w 1949 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki. To w┼éa┼Ťnie ono 13 lutego 1950 r. odda┼éo zamek Dunajec w wieczyste u┼╝ytkowanie Stowarzyszeniu Historyk├│w Sztuki. Przesz┼éo 50 lat w┼éodarzowania przez SHS tym unikalnym zabytkiem to okres ┼╝mudnych prac budowlanokonserwatorskich i adaptacyjnych, prowadzonych w kilku etapach przez Kierownictwo Odnowienia Zamku Kr├│lewskiego na Wawelu pod nadzorem prof. Alfreda Majewskiego. Najwcze┼Ťniejszy okres, lata 1949-1952, to prace inwentaryzacyjne i zabezpieczaj─ůce. W miejsce powyrywanych z futrynami drzwi i okien wstawiono nowe, podobnie rozebrane piece kaflowe (zachowa┼éy si─Ö jedynie dwa z nich w komnatach zamku dolnego) zast─ůpiono nowoprojektowanymi, wykonanymi z p┼éaskich, dunajeckich otoczak├│w. Odgruzowano piwnice, uporz─ůdkowano dziedziniec dolny, a dziurawe dachy skrzyd┼éa zachodniego i zamku ┼Ťredniego pokryto nowymi gontami.
Tak uporz─ůdkowany i zabezpieczony obiekt zacz─Öto sukcesywnie urz─ůdza─ç meblami, obrazami, zabytkowym o┼Ťwietleniem i rzemios┼éem artystycznym, pozyskanymi ze sk┼éadnic Ministerstwa Kultury i Sztuki. Pewn─ů cz─Ö┼Ť─ç wyposa┼╝enia stanowi┼éy te┼╝ dary cz┼éonk├│w Stowarzyszenia Historyk├│w Sztuki oraz zakupy zw┼éaszcza sztuki ludowej Spiszu. Ju┼╝ bowiem w tych pierwszych, najtrudniejszych latach odbudowy, historycy sztuki rozwa┼╝ali mo┼╝liwo┼Ť─ç udost─Öpnienia zabytku szerokim rzeszom zwiedzaj─ůcych i urz─ůdzenia w nim obok Domu Pracy Tw├│rczej ÔÇô Muzeum. Projekt ten zrealizowano ostatecznie w 1963 r., kiedy to zamek by┼é na tyle odrestaurowany i ÔÇ×bezpiecznyÔÇŁ, i┼╝ mo┼╝na by┼éo zwiedza─ç nawet cz─Ö┼Ť─ç sal gotyckich. Lata 60. XX w. to nast─Öpny etap prac adaptacyjnych, przystosowuj─ůcych zamek do nowych potrzeb. Wykonano w├│wczas m.in. elektryfikacj─Ö obiektu oraz zainstalowano centralne ogrzewanie. W nast─Öpnym dziesi─Öcioleciu najwi─Öksz─ů inwestycj─ů by┼éa budowa poddasza skrzyd┼éa zachodniego, nowych pokoi go┼Ťcinnych, adaptacja dawnej kaplicy na bibliotek─Ö oraz uporz─ůdkowanie piwnic. Ostatni znacz─ůcy etap prac budowlanokonserwatorskich to lata 80. i 90. minionego stulecia, kiedy to ostatecznie ukszta┼étowano zamek g├│rny m.in. poprzez cz─Ö┼Ťciow─ů nadbudow─Ö mur├│w, kt├│rych koron─Ö starannie zabezpieczono oraz zrekonstruowanie arkad i ganku na dziedzi┼äcu. Cz─Ö┼Ť─ç zamku gotyckiego pozostawiono jako zabezpieczon─ů trwa┼é─ů ruin─Ö. W tym te┼╝ czasie prowadzono intensywne prace zabezpieczaj─ůce wok├│┼é obiektu, zw┼éaszcza te, kt├│re dotyczy┼éy wzmocnienia g├│ry zamkowej, przed wodami jeziora, jakie mia┼éo powsta─ç w wyniku budowanej tu od lat 60. zapory. Spi─Ötrzenie w├│d dokonane ostatecznie w 1997 r. sprawi┼éo, ┼╝e 2/3 g├│ry znalaz┼éo si─Ö pod wod─ů.
Wszystkie prace budowlane, konserwatorskie i rekonstrukcyjne prowadzone w minionym p├│┼éwieczu poprzedzone by┼éy dok┼éadnymi badaniami architektonicznymi i archeologicznymi. Dzi─Öki nim nasza wiedza o historii budowy fortalicji niedzickiej zosta┼éa znacz─ůco poszerzona, a wszystkie poczynania rekonstrukcyjne maj─ů swoje naukowe uzasadnienie. Zapewne jest to jeden z powod├│w, dla kt├│rych castrum Dunaiecz jawi si─Ö dzi┼Ť zwiedzaj─ůcym jako jeden z najbardziej malowniczych i najciekawszych ÔÇô bo autentycznych ÔÇô zamk├│w w Polsce.
Udost─Öpnij ­čÖé
»