Jaworki to jedna z tych miejscowości w Pieninach, które najlepiej poznaje się nie tylko podczas spaceru, ale również poprzez ich historię. Dziś są popularnym punktem wypadowym w Małe Pieniny, znanym m.in. z Wąwozu Homole, rezerwatu Biała Woda czy malowniczych górskich szlaków. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu Jaworki wyglądały jednak zupełnie inaczej. Była to jedna z najważniejszych wsi łemkowskich na tym obszarze, należąca do niewielkiej łemkowskiej enklawy nazywanej Rusią Szlachtowską.
Jaworki – gdzie leżą?
Jaworki znajdują się w południowej części województwa małopolskiego, w powiecie nowotarskim, na terenie gminy Szczawnica. Wieś położona jest w górnej części doliny Grajcarka, na styku Małych Pienin i Beskidu Sądeckiego. Centrum miejscowości znajduje się na wysokości około 560–580 m n.p.m., w miejscu zwanym Roztoką, gdzie spotykają się potoki Biała Woda, Czarna Woda i Skalski Potok, tworząc Grajcarek. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się m.in. Wąwóz Homole, rezerwat Biała Woda i rezerwat Zaskalskie-Bodnarówka.
Wieś wołoska i łemkowska Ruś Szlachtowska
Historia Jaworek sięga co najmniej XV wieku. Wieś została zasiedlona przez pasterzy wołoskich, którzy wędrowali przez Karpaty i pozostawili po sobie charakterystyczny model gospodarki pasterskiej oraz elementy kultury, które z czasem stały się częścią dziedzictwa Łemków. Sama nazwa Jaworki ma być związana z jaworami, a miejscowość już w XVI wieku była notowana w ruskiej formie. Jaworki wraz z sąsiednimi Szlachtową, Białą Wodą i Czarną Wodą tworzyły do 1951 roku tzw. Ruś Szlachtowską. Była to niewielka łemkowska wyspa etnograficzna otoczona miejscowościami zamieszkiwanymi przez inne grupy ludności. Mieszkańcy posługiwali się własną gwarą, mieli charakterystyczne stroje, obyczaje i tradycje, a religijnie byli związani z obrządkiem wschodnim.
Dawna cerkiew – jeden z najważniejszych śladów dawnej wsi
Jednym z najważniejszych śladów łemkowskiej przeszłości Jaworek jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Jana Chryzostoma, wzniesiona w 1798 roku na miejscu wcześniejszej, drewnianej świątyni z 1680 roku. Powstała w związku z utworzeniem w Jaworkach parafii unickiej obejmującej również Białą i Czarną Wodę. Murowana, jednonawowa świątynia reprezentuje styl łączący klasycyzm z elementami późnego baroku, a jej wnętrze zdobią polichromie wykonane w 1926 roku oraz efektowny, rokokowy ikonostas z końca XVIII wieku. Od 1946 roku, po wysiedleniu miejscowych Łemków funkcjonuje jako kościół filialny pw. św. Jana Chrzciciela.
Co stało się z Łemkami z Jaworek?
Najbardziej dramatyczny rozdział historii miejscowości rozpoczął się po II wojnie światowej. W wyniku powojennych wysiedleń ludność łemkowska została zmuszona do opuszczenia Jaworek i okolicznych miejscowości. Wieś opustoszała, a wraz z mieszkańcami zniknęła duża część tradycyjnego sposobu życia. Zmieniło się również wykorzystanie górskich terenów. Pod koniec lat 40. zaczęto kierować do Jaworek na letni wypas owce z Podhala. Było to związane m.in. z ograniczaniem tradycyjnych terenów pasterskich w związku z powstaniem Tatrzańskiego Parku Narodowego.
W latach 1949–1951 na wysoko położonych pastwiskach powstało kilka tzw. wzorcowych bacówek. We wsi wybudowano także mleczarnię i serowarnię, a w 1952 roku uruchomiono placówkę badawczą zajmującą się pastwiskami górskimi. Historia pasterstwa do dziś jest zresztą mocno obecna w krajobrazie Małych Pienin. Zielone hale, bacówki i wypasane owce są jednym z charakterystycznych elementów tego regionu.
Jaworki i wielki redyk
Z pasterską historią miejscowości wiąże się także wydarzenie, które przeszło do historii Jaworek. Wiosną 1972 roku na miejscowe hale przypędzono spod Tatr około 6 tysięcy owiec. Z okazji 25-lecia pierwszego takiego wydarzenia w maju zorganizowano wielką imprezę folklorystyczną nazwaną „Wielkim Redykiem”. Redyk, czyli tradycyjne wyprowadzenie owiec na górskie pastwiska, jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów kultury pasterskiej Karpat.
Ruiny zamku Homola i tajemnice okolicy
Pozostałości zamku Homola należą do tych miejsc, które szczególnie dobrze pasują do opowieści o „tajemniczych” Jaworkach. Warownia związana była z historią pogranicza i dawnych szlaków prowadzących przez górskie tereny. Dzisiaj zachowały się przede wszystkim pozostałości dawnego założenia, ale sama świadomość, że wśród istniała tu średniowieczna warownia, dodaje okolicy niezwykłego klimatu.
Jaworki mają zresztą wiele takich punktów, w których historia spotyka się z przyrodą. Dawne cerkwie, ślady osadnictwa łemkowskiego, pasterskie hale, stare drogi i górskie doliny tworzą razem krajobraz, którego nie da się w pełni zrozumieć bez poznania historii regionu.
